MARJ

Davaların uzaması yalnızca kararın gecikmesi değildir; hakkın değerinin, hayat planının ve adalet duygusunun zaman içinde aşınmasıdır. Yargı, karar verdiğinde olduğu kadar karar vermediğinde de hayatlara temas eder.

Davaların Uzaması Neden Yalnızca Bir Gecikme Değildir?

Davaların uzaması, çoğu kez mahkeme takvimine ilişkin teknik bir gecikme gibi ele alınır. Oysa yargılamanın zamanı, kararın kendisinden bağımsız değildir. Bir davanın ne zaman sonuçlandığı, kimi durumlarda ne yönde sonuçlandığı kadar belirleyici olabilir. Çünkü hukukî koruma, ancak hakkın anlamını tüketmeyecek bir zaman içinde sağlandığında gerçek değerini korur. Geç gelen karar, bazı uyuşmazlıklarda hakkı teslim etmekten çok, hakkın geç kalmış kaydını tutmakla yetinir. Bu nedenle davaların uzaması, yalnızca yargısal işleyişe ilişkin bir aksama değil, hakkın zaman karşısında korunup korunmadığını gösteren anayasal bir ölçüttür.

Bu nedenle yargılamanın uzaması yalnızca usul hukukunun kenarında duran bir verimlilik sorunu olarak görülemez. Süre; hakkın aranmasını, delilin veya delillerin değerlendirilmesini, kararın icra edilebilirliğini ve tarafların hayatları üzerindeki tasarruf kabiliyetini doğrudan etkileyen kurucu bir unsurdur. Mahkeme için bir dosya emsal numarası içeren ve kararı için sırasını bekleyen bir evrak olabilir; fakat taraflar için geçen zaman; geçim sıkıntıları, itibar kayıpları, aile düzenin bozulması, mesleki geleceğin belirsizliği, mülkiyet hakkının teslimiyeti, bireylerin özgürlük umutları veya gelecek planlamalarını bekleten ve daha sayamadığımız pek çok hakkın teslimiyetini içeren fevkalade önemli bir durumdur.

Yazımızın temel meselesini belirtmek gerekirse: Devlet, bir uyuşmazlığı makul sürede çözemediğinde gerçekte neyi geciktirir? Yalnızca hükmü mü, yoksa hükmün koruması gereken mağduriyetleri mi? Bu soru, davaların uzaması meselesini sıradan bir yargı eleştirisinin ötesine taşır. Çünkü gecikme, bazı hâllerde kararın sonradan gideremeyeceği fiilî sonuçlar doğurur.

Davaların Uzamasında Sürenin Hukukî Niteliği

Hukuk düzeninde süre, dışsal bir takvim ölçüsü değildir. Bir hakkın hangi zamanda ileri sürülebileceği, hangi usulle korunacağı, hangi aşamada kesinleşeceği ve ne zaman icra edilebilir hâle geleceği, o hakkın gerçek içeriğini belirler. Hak düşürücü süreler, zamanaşımı, cevap süreleri, kanun yolu süreleri, tedbir talepleri ve icra aşamaları birlikte düşünüldüğünde hukukta zamanın yalnızca ölçülen değil, sonuç doğuran bir unsur olduğu görülür.

Bu bakımdan yargılamanın makul sürede tamamlanması, yargı teşkilatının idari kapasitesine indirgenemeyecek bir meseledir. Süre, hakkın kullanılabilirliği ile doğrudan bağlantılıdır. Hakkın varlığı ile hakkın zamanında korunması arasında kopukluk oluştuğunda, hukukî güvence biçimsel olarak ayakta kalsa bile maddi etkisini kaybetmeye başlayabilir.

Hukukun kişiye sunduğu koruma, çoğu kez yalnızca kararın içeriğiyle değil, kararın verildiği zamanla anlam kazanır. İşçi alacağı davasında ödeme yıllar sonra yapılmışsa geçim sıkıntısı yargılamalar sürerken yaşanmış; idari işlem iptal edildiğinde sınav, atama veya eğitim imkânı akan zamanla artık geride kalmış; beraat kararı açıklandığında kişinin itibarı uzun süre boyunca askıda tutulmuş olabilir. Bu nedenle süre, hakkın dışında değil, hakkın kaderi içindedir.

Bu açıdan davaların uzaması, hakkın dışında kalan nötr bir bekleme süresi olarak görülemez. Süre uzadıkça uyuşmazlığın tarafları bakımından ekonomik, mesleki ve kişisel sonuçlar derinleşir; kararın hukuken kurduğu telafi ile hayatın fiilen kaybettiği zaman arasındaki mesafe açılır.

Davaların Uzamasında Makul Süre Teknik İlke Değildir, Anayasal Güvencedir

Makul sürede yargılanma hakkı, adil yargılanma hakkının tamamlayıcı unsuru değil, onun işleyebilme şartlarından biridir. Anayasa’nın 36. maddesinde güvence altına alınan hak arama hürriyeti ve adil yargılanma hakkı, mahkemeye erişimle sınırlı olarak anlaşılamaz. Mahkemeye erişen kişinin uyuşmazlığının belirsiz ve ölçüsüz bir süre boyunca sonuçsuz bırakılmaması da bu güvencenin kapsamındadır.

Anayasa’nın 141. maddesinde davaların mümkün olan süratle sonuçlandırılmasının yargının görevi olduğu belirtilir. Bu hüküm, yalnızca mahkeme teşkilatına verilmiş idari bir talimat değildir; yargılamanın zaman boyutunu anayasal düzleme taşıyan açık bir normatif tercihtir. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 6. maddesi de herkesin davasının makul bir süre içinde görülmesini adil yargılanma hakkının unsurlarından biri olarak kabul eder.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihadında makul süre değerlendirmesi, soyut bir takvim hesabına indirgenmez. Davanın karmaşıklığı, başvurucunun davranışı, yetkili makamların tutumu ve uyuşmazlığın başvurucu bakımından taşıdığı önem birlikte değerlendirilir. Bu yaklaşım, yargılamanın yalnızca dosya akışıyla değil, uyuşmazlığın insan hayatındaki ağırlığıyla birlikte okunması gerektiğini gösterir.

Türkiye bakımından mesele, uzun süredir bireysel gecikmelerin toplamını aşan yapısal bir nitelik taşımaktadır. AİHM, Ümmühan Kaplan/Türkiye kararı oldukça dikkat çekicidir. Bu kararda 1970 yılında açılan dava 2007 yılına kadar uzamış ve başvurucu AİHM başvuru yoluna başvurmuştur. Mahkeme uzun yargılama ve etkili başvuru yolu eksikliği meselesini pilot karar usulüyle ele almış; Anayasa Mahkemesi de Nevriye Kuruç kararında makul sürede yargılanma hakkı ve bu hakla bağlantılı etkili başvuru hakkı bakımından ihlal sonucuna ulaşmıştır. Böylece davaların uzaması, yalnızca bazı dosyaların geç sonuçlanması olarak değil, hak koruma sisteminin işleyişini etkileyen yapısal bir mesele olarak ortaya konulmuştur.

Kararın Gecikmesi, Hakkın Aşınması

Bir kararın geç verilmesi, her durumda kararın hukuken hatalı olduğu anlamına gelmez. Fakat karar doğru olsa bile geç kaldığında, koruması gereken menfaatin bir kısmı artık geri getirilemeyebilir. Bu noktada hukukî doğruluk ile fiilî telafi gücü birbirinden ayrılır. Hüküm, normatif bakımdan isabetli olabilir; fakat hayatın akışı içinde hükmün etkisi zayıflamış olabilir.

İşçi alacağı davasında yıllar sonra hükmedilen alacak, işçinin dava süresince yaşadığı ekonomik baskıyı ortadan kaldırmaz. Paranın hukuken tahsili, o paranın zamanında karşılayacağı kira, gıda, borç, eğitim veya sağlık ihtiyacını geriye dönük olarak telafi etmeyebilir. Bu nedenle alacak davalarında süre yalnızca dosya yönetimi meselesi değildir; emeğin ekonomik değerinin korunmasıyla doğrudan bağlantılıdır.

Ceza yargılamasında ise süre, özgürlük ve itibar alanını etkiler. Kişi beraat etse bile yıllarca süren damgalanma, sosyal çevrede, meslek hayatında ve psikolojik bütünlükte fiilî sonuçlar doğurabilir. Beraat kararı, ceza tehdidini kaldırır; fakat dava sürecinin kişiye yüklediği belirsizlik her zaman bütünüyle ortadan kalkmaz. Ceza hukukunun ağırlığı o kadar derindir ki bu süreçte yargılanan kişiler her ne surette beraat kararı alırlarsa da psikolojik olarak yargı sonrasında da dönüşü zor ağır buhranlara maruz kalabilmektedir.

İdari yargıda gecikme daha sessiz, fakat çoğu kez daha derin sonuçlar üretir. Bir insanın yıllarca emek verdikten sonra nihayetinde beklemekte olduğu atama kararı, Bir öğrencinin eğitim hakkını etkileyen kararlar, ihale, ruhsat, disiplin, meslekten çıkarma veya idari yaptırım gibi alanlarda iptal kararı geç geldiğinde, kişinin hayat planı çoktan başka bir yöne sürüklenmiş olabilir. Hukuk, işlemi iptal eder; fakat kaçan sınavı, tamamlanamayan eğitimi, kaybedilen meslek yılını veya zedelenen kurumsal itibarı her zaman eski hâline getiremez. İdare hukuku özellikle önemli bir hukuk alanıdır. Bir idari makamın almış olduğu bir atama, görevden uzaklaştırma, disiplin cezası, öğrenci disiplin cezası vb. kararlar hukuka uygun kabul edilerek yürürlüğe konmaktadır. Devam eden yargı süreçlerinde ise kişilerin yüksek avukatlık ücretleriyle muhatap kalması, işten uzaklaştırmayla maddi gelirin zora girmesi, öğrencilik bakımından kurumdan çıkarma veyahut uzaklaştırma durumlarında eğitim hayatının ağır sekteye uğraması ve de geleceğin belirsizliğin yaşattığı psikolojik zarar hiçbir iptal kararıyla telafi edilecek durumda değildir.

Aile hukukunda da süre, davanın konusunu doğrudan dönüştürebilir. Boşanma, velayet veya kişisel ilişki uyuşmazlıklarında mahkeme kararının gecikmesi, aile düzeninin fiilen mahkeme kararı dışında şekillenmesine yol açabilir. Devam eden yargısal süreçlerde ufak yaşta yargıyla tanışan çocuk büyür, insani ilişkiler değişir, bakım düzeni alışkanlığa dönüşür. Mahkeme daha sonra karar verdiğinde, aslında artık başka bir toplumsal ve psikolojik gerçekliğe hükmetmektedir.

Bu yönüyle davaların uzaması, yalnızca mahkeme salonlarında yaşanan bir gecikme değildir; kişinin gelecek kurma imkânını, aile düzenini ve toplumsal konumunu doğrudan etkileyen daha geniş bir belirsizlik alanıdır. MARJ’da daha önce ele aldığımız yetişkinliğe geçişin zorlaşması meselesi de benzer biçimde, bireyin hayat planı ile kurumların yavaş işleyişi arasındaki gerilimi görünür kılar.

Geç gelen karar, kimi zaman hakkı teslim etmez; yalnızca hakkın zaman içinde nasıl eksildiğini kayda geçirir.

İstatistiklerin Gösterdiği ve Gizlediği Süre

Adalet Bakanlığı’nın Adalet İstatistikleri 2025 yayını, yargı sisteminin işleyişine ilişkin önemli bir veri zemini sunar. Bu verilere göre 2025 yılında ceza mahkemelerinde bir dosyanın ortalama görülme süresi 248 gün, hukuk mahkemelerinde 243 gün, idare ve vergi mahkemelerinde ise 171 gün olarak görünmektedir. Bu rakamlar, yargı sisteminin mahkeme türleri bakımından ortalama ritmini anlamak için değerlidir. Pek tabi her yargı erkinin derdest dosya durumu aynı olmamakla birlikte dava konusu işlemlerle ilgili yargılama gerekliliklerinin uzaması ve belgesel kimi yazışmaların tamamlanması da süreleri etkilemekte aynı zamanda yaşanılan şehir, mahkemenin iş yükü, hakim sayısının eksikliği, derdest dosya sayısının yükü vb. koşullarda yargısal ortalamaları etkilemektedir.

Ne var ki ortalama süre verileri sayılan tüm gecikme sebeplerine rağmen dikkatle okunmalıdır. Çünkü bu veriler, çoğu zaman yurttaşın yaşadığı toplam adalet süresini bütün unsurlarıyla göstermez. İlk derece mahkemesindeki ortalama süre ile kişinin uyuşmazlıkla yaşadığı gerçek belirsizlik süresi aynı şey değildir. İstinaf, temyiz, bozma sonrası yeniden yargılama, kesinleşme, icra, bilirkişi raporu, tebligat işlemleri ve kurumlardan beklenen yazı cevapları bu deneyimi uzatabilir. Bu nedenle davaların uzaması, yalnızca mahkeme istatistiklerinde görünen gün sayısıyla değil, uyuşmazlığın kişinin hayatında ne kadar süreyle askıda kaldığıyla birlikte değerlendirilmelidir.

Bu nedenle istatistikleri iki yönlü okunmak gerekir. Bir yandan yargı teşkilatının çalışma hacmini ve dosya akışını gösterir; diğer yandan insanın belirsizlikle yaşama süresini tam olarak ölçmez. Devlet çoğu zaman dosyanın istatistiksel ömrünü kaydeder; kişi ise bu sürenin biyografik yükünü taşır. Dosyanın sistemdeki hareketi ile insanın hayatındaki askıda kalma hâli aynı ölçü birimiyle kavranamaz.

Anayasa Mahkemesinin bireysel başvuru istatistikleri, makul süre meselesinin hak koruma sistemi üzerindeki ağırlığını ayrıca göstermektedir. 23 Eylül 2012 ile 31 Aralık 2025 arasındaki ihlal kararlarının hak ve özgürlüklere göre dağılımında makul sürede yargılanma hakkı 8.05.2026 tarihinde güncel olarak yüzde 66,8 oranıyla belirgin biçimde öne çıkmaktadır. Bu veri, her davanın uzun sürdüğü anlamına gelmez; fakat makul süre meselesinin bireysel başvuru düzeni içinde taşıdığı yapısal yükü açıkça gösterir.

Gecikmenin Kurumsal Üretimi

Yargılamanın uzaması çoğu zaman tek bir nedene bağlanamaz. Gecikme, mahkeme kaleminden bilirkişi raporuna, tebligat işleminden kurum cevabına, duruşma aralığından kanun yolu incelemesine kadar uzanan çok parçalı bir süreç içinde üretilir. Bu nedenle davaların uzaması yalnızca hâkimin dosyayı ne zaman karara bağladığıyla değil, yargısal faaliyetin etrafında işleyen bütün yardımcı mekanizmaların ne ölçüde öngörülebilir olduğu ile ilgilidir.

Dosya yükü bu tablonun en görünür kısmıdır. Mahkemelere gelen iş miktarı ile insan kaynağı, teknik altyapı ve dosya yönetimi kapasitesi arasında sağlıklı bir denge kurulamadığında, gecikme sistemin olağan sonucu hâline gelir. Fakat dosya yükü tek başına açıklayıcı değildir. Zira bazı gecikmeler, dosyanın niteliğinden değil, usul işlemlerinin dağınık yürütülmesinden kaynaklanır.

Bilirkişilik kurumu bu noktada özel önem taşır. Teknik bilgi gerektiren uyuşmazlıklarda bilirkişi incelemesi yargılamanın zorunlu parçası olabilir. Ancak bilirkişi raporunun geç hazırlanması, raporun yetersizliği nedeniyle ek rapor alınması veya aynı konuda tekrar bilirkişiye başvurulması, yargılamayı fiilen rapor takvimine bağımlı hâle getirebilir. Bu durumda karar verme yetkisi mahkemede kalmakla birlikte, yargılamanın temposu çoğu zaman bilirkişilik mekanizmasının işleyişine bağlanır.

Tebligat işlemleri ve kurum yazışmaları da gecikmenin görünmeyen kaynaklarındandır. Yanlış adres, eksik bildirim, cevapsız müzekkere, bekleyen belge, dönmeyen kayıt ve kurumlar arası yazışma kopukluğu, davanın esasına ilişkin tartışmadan bağımsız olarak süreyi uzatabilir. Böyle bir tabloda gecikme, dosyanın hukuken karmaşık olmasından değil, yargısal organizasyonun parça parça aksamasından doğar.

Adalet Bakanlığının 2025–2029 Yargı Reformu Stratejisi’nde hedef süreler, dijital çözüm platformları, e-duruşma uygulamaları, UYAP’ın güncellenmesi, yapay zekâ destekli öneri sistemleri ve adalet komisyonları bünyesinde yargı hizmetlerinin etkinliğine ilişkin yeni yapıların öngörülmesi bu açıdan dikkat çekicidir. Bu başlıklar, gecikmenin yalnızca mahkeme içi bir sorun olarak değil, yargı hizmetinin bütün organizasyonunu ilgilendiren kurumsal bir mesele olarak görüldüğünü göstermektedir.

Beklemek Kimin Lehine Çalışır?

Uzun yargılama taraflar üzerinde eşit etki doğurmaz. Bekleyebilme kapasitesi, çoğu kez ekonomik güçle, kurumsal dayanıklılıkla ve hukuki temsil imkânıyla bağlantılıdır. Bu nedenle süre, yargılamada nötr bir arka plan olarak kabul edilemez. Zaman, bazı dosyalarda güçlü tarafın yanında çalışan sessiz bir aktöre dönüşebilir.

Büyük şirketler, idareler, kurumsal yapılar veya ekonomik bakımdan güçlü kişiler uzun yargılama sürecini daha kolay tolere edebilir. Bu aktörler bakımından dava, yönetilebilir bir risk kalemi olabilir. Buna karşılık işçi, küçük esnaf, öğrenci, memur, aile içi uyuşmazlığın tarafı veya gelirini tek bir alacağa bağlamış kişi bakımından aynı süre, doğrudan hayat krizine dönüşebilir.

Bu nedenle uzun süren dava, bazı durumlarda karşı tarafı yormaya, uzlaşmaya zorlamaya veya hakkından daha azına razı etmeye yarayan fiilî bir baskı aracına dönüşebilir. Şeklen herkes aynı mahkeme sürecine tabidir; fakat herkes aynı şekilde bekleyemez. Beklemek, parası, zamanı ve temsil kapasitesi olan için strateji; zayıf taraf için tükenme olabilir.

Burada adaletin yalnızca karar anında değil, süreç boyunca sınandığı görülür. Mahkemenin nihai kararı eşitlikçi olabilir; fakat süreç boyunca geçen zaman, taraflar arasındaki fiilî eşitsizliği büyütmüş olabilir. Bu nedenle yargılamanın süresi, yalnızca usul ekonomisi bakımından değil, taraflar arasındaki güç dengesini etkilemesi bakımından da değerlendirilmelidir.

Aile, nüfus, miras ve velayet gibi alanlarda ise davaların uzaması, yalnızca taraflar arasındaki uyuşmazlığı değil, toplumun en temel süreklilik alanlarını da etkiler. Bu bakımdan mesele, MARJ’da tartıştığımız aile ve nüfus politikaları başlığıyla da kesişir; çünkü hukukî belirsizlik, gündelik hayatın en mahrem düzenlerini dahi zamana yayılmış bir kırılganlık içinde bırakabilir.

Karar Vermemek de Bir Karardır

Yargının gecikmesi çoğu zaman tarafsız bir boşluk gibi algılanır. Mahkeme henüz karar vermemiştir; dolayısıyla hukuken nihai sonuç doğmamıştır. Fakat hayat, mahkemenin kararını beklerken donmaz. Taraflar çalışmaya, borçlanmaya, taşınmaya, iş aramaya, aile düzeni kurmaya, itibarını savunmaya veya ekonomik risk almaya devam eder. Bu nedenle karar verilmemiş olması, gerçek hayatta hiçbir sonuç doğmadığı anlamına gelmez.

Devlet uyuşmazlığı çözemediğinde, tarafların hayatında fiilî bir geçiş rejimi oluşur. Bu rejimde kişi ne tam olarak haklılığının sonucuna ulaşabilir ne de uyuşmazlıktan bağımsız bir hayat kurabilir. Dava, kapanmamış bir ihtimal olarak kişinin üzerinde durur. Bu askıda kalma hâli, özellikle uzun süren yargılamalarda davanın kendisini neredeyse bağımsız bir yaptırıma dönüştürebilir.

Bu durum en çok da itibar, geçim ve statü uyuşmazlıklarında belirginleşir. Ceza davasında beraat ihtimali bulunan kişi, karar verilene kadar şüpheyle yaşar. İdari işlemle görevinden edilen kişi, yargılama bitene kadar meslekî kimliğini askıda taşır. Alacağını alamayan işçi veya küçük işletme sahibi, dava devam ederken ekonomik olarak zayıflar. Boşanma ve velayet uyuşmazlığında aile düzeni, mahkemenin hükmünden önce fiilen yeniden şekillenir.

Yargı karar vermediğinde de hayatlara müdahale eder; çünkü bekleyen dosya, çoğu zaman bekleyen bir hayat anlamına gelir.

Bu nedenle makul süre meselesi, yalnızca “daha hızlı karar” talebine indirgenemez. Asıl mesele, devletin uyuşmazlığı çözme yetkisini kullanırken kişiyi belirsizlik içinde ölçüsüz biçimde bırakmamasıdır. Karar vermek, devletin yargısal yetkisidir; fakat makul sürede karar vermek, bu yetkinin hukuk devleti içinde kullanılabilmesinin şartıdır.

Hız ile Hakkaniyet Arasında

Davaların uzamasına ilişkin her tartışma, hız talebinin sınırlarını da görmek zorundadır. Yargılamada hız tek başına mutlak değer değildir. Çok hızlı fakat özensiz yürütülen bir yargılama, savunma hakkını, delillerin tartışılmasını, tarafların dinlenilmesini ve gerekçeli karar hakkını zedeleyebilir. Acele karar da gecikmiş karar kadar adalet duygusunu yaralayabilir.

Bu nedenle mesele “yargı hızlı olsun” şeklinde basitleştirilemez. Talep edilmesi gereken şey, öngörülebilir, denetlenebilir ve hakkaniyetli bir yargılama süresidir. Taraf, davasının ne zaman ve hangi aşamalardan geçerek sonuçlanacağını makul ölçüde öngörebilmelidir. Süreler yalnızca ilan edilen hedefler olarak kalmamalı; dosya yönetimi, bilirkişilik, tebligat, duruşma planlaması ve kanun yolu incelemesi bakımından gerçek bir organizasyon kapasitesine dayanmalıdır.

Hız ile hakkaniyet arasındaki denge, yargılamanın niteliğine göre kurulmalıdır. Basit ve belgeye dayalı uyuşmazlıkların yıllarca sürmesi kabul edilemez; buna karşılık karmaşık teknik, ticari, cezaî veya idari dosyalarda özenli inceleme ihtiyacı göz ardı edilemez. Ancak karmaşıklık, sınırsız gecikmenin gerekçesi hâline getirilemez. AİHM yaklaşımı da makul süreyi değerlendirirken davanın karmaşıklığını dikkate almakla birlikte, devletin yargı sistemini makul sürede karar verecek şekilde örgütleme yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.

Dolayısıyla adaletin ihtiyacı olan şey yalnızca hız değildir. Adaletin ihtiyacı olan şey, hakkı tüketmeyecek bir zaman içinde, usul güvencelerini zedelemeden karar verebilme kapasitesidir. Bu kapasite kurulmadığında, yargılama ya yavaşlığın ya da aceleciliğin gölgesinde kalır. Her iki durumda da adalet, yalnızca karar metninde var olur; hayatla temas ettiği yerde eksilir.

Adaletin Zamanla İmtihanı

Davaların uzaması, bireysel dosya gecikmelerinin toplamından ibaret değildir. Bu mesele, hukuk düzeninin kişiye verdiği koruma sözünün zaman içinde ne ölçüde gerçek kaldığıyla ilgilidir. Mahkeme doğru karar verebilir; fakat doğru karar, hakkın anlamını tüketen bir sürenin ardından gelmişse, adaletin toplumsal karşılığı zayıflar.

Türkiye’de makul sürede yargılanma hakkına ilişkin AİHM ve Anayasa Mahkemesi kararları, sorunun uzun süredir yapısal nitelik taşıdığını göstermektedir. Tazminat yolları, pilot kararlar ve reform belgeleri bu tabloya cevap arayan mekanizmalardır. Ancak tazminat, gecikmiş yargılamanın sonucunu hafifletebilir; gecikmenin kendisini ortadan kaldırmadığı sürece sorunun çekirdeğine temas etmiş sayılmaz.

Hukuk düzeni, yalnızca doğru karar vermekle değil, doğru kararı hakkın anlamını tüketmeyecek bir zaman içinde verebilmekle de yükümlüdür. Çünkü yargının zamanı ile insanın ömrü aynı soyutlukta akmaz. Devlet için bekleyen şey bir dosya olabilir; yurttaş içinse çoğu zaman meslek, aile, itibar, geçim ve gelecek ihtimalidir.

Bu nedenle makul süre, yargılamanın kenarında duran teknik bir usul ilkesi değildir. Makul süre, adaletin hayata temas edebilmesinin zorunlu şartıdır. Bir hukuk düzeni, kişiye yalnızca mahkemeye başvurma imkânı tanıdığı için değil, başvurunun belirsizlik içinde tüketilmesine izin vermediği ölçüde adil sayılır.

MARJ’ın Önerisi: Yargı Süreleri İçin Gerçekçi Bir Kurumsal Program

MARJ bakımından davaların uzaması meselesinde önerilecek çözüm, yalnızca mahkemelere “daha hızlı karar verin” demekten ibaret olamaz. Böyle bir çağrı, ilk bakışta makul görünse de meselenin kurumsal ağırlığını hafifletir. Asıl ihtiyaç, her dava türü için öngörülebilir süre hedeflerinin belirlenmesi, bu hedeflerin yalnızca idari temenni olarak değil kamuya açık performans göstergeleriyle izlenmesi, bilirkişilik ve tebligat süreçlerinin sıkı süre rejimine bağlanması, istinaf ve temyiz aşamalarında dosya bekleme sürelerinin ayrı ayrı ölçülmesi ve yargılamanın bütün aktörleri bakımından hesap verilebilir bir zaman yönetimi kurulmasıdır. AİHM’in makul süre değerlendirmesinde davanın karmaşıklığını, tarafların davranışını, yetkili makamların tutumunu ve uyuşmazlığın kişi bakımından taşıdığı önemi birlikte dikkate alan yaklaşımı da bunu gerektirir; mesele soyut hız değil, hakkın anlamını tüketmeyecek bir sürede etkili karar verebilme kapasitesidir. Marc Galanter’ın güçlü ve süreklilik arz eden aktörlerin hukuk sistemini çoğu zaman daha avantajlı kullanabildiğine ilişkin klasik tespiti de burada hatırlanmalıdır: Beklemeye dayanabilen taraf ile beklerken tükenen taraf aynı yargılama süresini aynı biçimde yaşamaz. Bu nedenle yargı reformunun gerçek ölçütü, yalnızca dosya sayısını azaltmak değil; zayıf tarafın bekleme karşısında ezilmediği, kararın gecikerek değersizleşmediği ve devletin uyuşmazlığı belirsizlik içinde sürüncemede bırakmadığı bir usul düzeni kurabilmektir. Yargının zamanı, yurttaşın ömründen ayrı bir teknik alan değildir; adalet, ancak zamanında temas ettiği hayat bakımından adalet olabilir.

Sık Sorulan Sorular

Kaynakça

1. Adalet Bakanlığı Adli Sicil ve İstatistik Genel Müdürlüğü. (2026). Adalet İstatistikleri 2025. T.C. Adalet Bakanlığı. Kaynağa eriş
2. Anayasa Mahkemesi. (2026). Bireysel Başvuru İstatistikleri: İhlal kararlarının hak ve özgürlüklere göre dağılımı. Kaynağa eriş
3. Anayasa Mahkemesi. (2022). Nevriye Kuruç [GK], B. No: 2021/58970, 5/7/2022. Karara eriş
4. Anayasa Mahkemesi. (2023). Keser Altıntaş [GK], B. No: 2023/18536, 25/7/2023. Karara eriş
5. Anayasa Mahkemesi. (2022). Makul sürede yargılanma hakkının ihlali iddiasına yönelik başvurulabilecek etkili bir yol bulunmaması nedeniyle etkili başvuru hakkının ihlal edilmesi: Pilot karar basın duyurusu. Kaynağa eriş
6. Anayasa Mahkemesi. (2023). Makul sürede yargılanma hakkının ihlali iddiasıyla yapılan başvurunun incelenmesinin sürdürülmesini haklı kılan bir neden olmadığı gerekçesiyle düşmesi: Basın duyurusu. Kaynağa eriş
7. European Court of Human Rights. (2012). Ümmühan Kaplan v. Turkey, Application no. 24240/07: Press release ECHR 116. Kaynağa eriş
8. European Court of Human Rights. (2019). Guide on Article 6 of the Convention – Right to a fair trial: Civil limb. Kaynağa eriş
9. T.C. Adalet Bakanlığı. (2025). Yargı Reformu Stratejisi 2025–2029. Kaynağa eriş
10. Council of Europe, CEPEJ. (2024). European judicial systems: Efficiency and quality of justice. Kaynağa eriş